द शम्मी कपूर

पावसाळ्यातली कुंद दुपार ! कॉलेज आटपून घरी येऊन आळसावले होते. आतु रोजच्यासारखी झोप म्हणून दटावून गेलेली. टीव्हीलाच हेडफोन्स लावून म्युझिक चॅनेल सिनेमा चॅनेल सर्फिंग सुरू होतं. एका जुन्या गाण्यापाशी रेंगाळले. संपतच आलेलं. पुढचं गाणं सुरू झालं.....

ड्रमबिट्सचा आवाज... चढत जाणारा सॅक्सोफोन... क्षणाची शांतता आणि तो पडद्यावर अवतरला. 

"पलभर ठहर जाए ... दिल ये संभल जाए " अशी माझी अवस्था. 

त्याची ती मधाळ जादुई नजर... उफ्फ ... छातीत ह्रदय मन वगैरै नावाची जागा असते याची लख्ख जाणीव झाली ! मला माझ्याच ह्रदयाचे ठोके पहिल्यांदाच लख्ख ऐकायला आले. अंग शहारलं. मी "मोठी" झालेय याची जाणीव मला यानेच तर करून दिली होती. आयुष्यातला माझा पहिला आणि खरंतर तोच शेवटचा क्रश ! तो गात होता ...  जणू माझ्याचसाठी ....

तुमने मुझे देखा हो कर मेहरबां ! 

रुक गयी ये जमीं, थम गया ये आसमाँ 

जाने मन, जाने जाँ ... 💞 💕

वय वाढत गेलं, जगाचे भलेबुरे अनुभव आले तसं मन निबर होत गेलं. शम्मीवरचं माझं प्रेमही मॅच्युअर्ड होत गेलंय. मात्र शम्मी साठी माझ्या ह्रदयाचे ठोके आजही तितकेच गडबडतात. ! Love for him is a pure emotion. हो ! शम्मीच ! आज तो जिवंत असता तर तो वास्तव आयुष्यात माझ्या आजोबा- पणजोबांच्या वयाचा असता. तरीही तो माझ्या तरल भावविश्वातला एकारान्त शम्मी "च".  

आज हे लिहीतानाही तो क्षण जसाच्या तसा आठवतो आहे. 

खरंतर तुमने मुझे देखा या गाण्यातली त्याचे नजरेतले भाव होते ते खरंतर त्याच्या नूकत्याच गेलेल्या लाडक्या गीता बाली साठी होते. ती नजरेतली आर्तता एका अस्सल प्रियकराची होती. कांजण्या झालेल्या आणि मृत्यूशी झुंज देताना अपयशी ठरलेल्या आपल्या प्रियतम बायकोसाठी तो गाणं म्हणत होता. त्याच्याबद्दलच्या सगळ्या चांगल्या वाईट बातम्या, अफवा सर्वांना धीराने तोंड देत, सतत त्याच्या पाठीमागे गीताबाली उभी राहात आली होती आणि तोच आधार त्याच्या नजरेसमोर कोसळत असताना शम्मीमधला कलाकारही खचत चालला होता. लग्न केलं तेव्हा गीताबाली प्रसिद्ध नायिका होती आणि शमशेरराज कपूरचे तोपर्यंत "द शम्मी कपूर" मध्ये रुपांतर व्हायचे होते. 

जानेवारी १९६५ मध्ये गीता बाली गेली. ऑक्टोबर १९६६ मध्ये तिसरी मंजील पूर्ण होऊन रिलीज झाला. मधल्या पावणेदोन वर्षांत शम्मी पूर्ण खचून गेला होता. १९६८ मध्ये आलेल्या ब्रह्मचारी सिनेमाने त्याला बेस्ट ॲक्टरचं ॲवार्ड मिळवून दिलं खरं. याच काळात त्याचं वजन वेगाने वाढत होतं. नीला देवी यांच्याशी त्याने दुसरं लग्न केलं आणि स्वतःच्या मर्यादा पूर्ण ओळखून असलेल्या शम्मीने चरित्रात्मक भुमिका निवडल्या. मग त्याने सिनेमे केले खरे पण त्यात "द शम्मी कपूर" ची जान नव्हती. आणि त्याने स्वतःहूनच सिनेमातून रिटायरमेंट घेतली. 

मी कॉलेज संपवून पोस्टग्रॅज्युएशनच्या अभ्यासात गुंतले... त्याच सुमारास एकीकडे मी जिथे कुठे छापून आलंय ते वाचत असायचे. हे सारं समजत गेलं आणि अभिनेता म्हणून प्रेमात होतेच आणि मनापासून आनंदी आयुष्य जगणारा माणूस म्हणून तो कांकणभर अधिकच आवडत गेला. पडद्यावर इतका धुमाकुळ घालणारा हा प्रिन्स सिनेक्षेत्रापलिकडे मात्र स्वतःच्या लेकरांत, बायकोत रमणारा कुटूंबवत्सल पुरूष होता.  

सिनेमात हिरॉईनशी शारीर सलगी करून, बिनधास्त उघड उघड तिच्या नजरेला नजर देत तिला जागीच आपल्या प्रेमात पाडणारा, दिलखेचक अदा करून बेधुंद नाचणारा तो एक निळ्या डोळ्यांचा राजकुमार होता. प्रोफेसर, तिसरी मंजील सारखे मोजके सिनेमे वगळता तो अभिनयाच्या फंदात पडला नाही. अभिनयाचं वगैरे बघायला बाकी सुसंस्कृत, अतिआदर्शवादी, नाकासमोर चालणारे, गोग्गोड बोलणारे बाकीचे होतेच की. त्यांचाही अपना अपना एक फॅनक्लास होता. पण शम्मी हा शम्मीच होता.  वास्तवातल्या प्रेमाची शारीर ओढ शम्मीनं खास त्याच्या स्टाईलने पडद्यावर पहिल्यांदा दाखवली. एका अर्थाने तो काळाच्या पुढेच दोन पावलं चालणारा... 

पडद्यावर जसा तो काळाच्या पुढेच होता तसा वास्तविक आयुष्यात तो रसरसून आयुष्य जगत भविष्याचा वेध घेणारा माणूस होता. 

२००६-२००७ मध्ये माझी अजून एक मजा झाली.  पोस्टग्रॅज्यूएशनला IT in library अशा काहीतरी नावाचा स्वतंत्र शंभर मार्कांचा पेपर होता. तेव्हा इंटरनेटच्या हतिहासाच्या संदर्भांत नोटस काढताना एक छोटं आर्टीकल हाती लागलं. कोपर्‍यात शम्मीचा फोटो आणि website programming language बद्दलची माहिती असं काहीतरी होतं ते. मला धक्काच बसला. शम्मी इतका टेकसॅव्ही इतका काळाच्या पुढे जाऊन विचार करणारा आहे हे तोपर्यंत मला माहितीच नव्हतं. अजूनही जुन्या नोटसमध्ये ते आर्टीकल असलं तर असेलही. मी लगेचच बॅग आवरली. घरी आले. तो ऑर्कुटचा जमाना होता. ऑर्कुट सुरू केलं. शोधाशोध केल्यावर असंख्य फॅनगृप्स दिसले. सोशल मिडीया कन्सेप्ट बाल्यावस्थेतच होती. पण त्या ऑर्कुटवर सर्वात मोठी फॅनलिस्ट लता खालोखाल शम्मीची होती हे आमच्या आजच्या पिढीला माहिती देखील नसेल.  त्याची स्वतःची वेबसाईट आहे हेही समजलं. खरा धक्का पुढेच बसायचा होता. ज्याकाळात आपल्यामधील अनेकांना कॉम्पुटर, इमेल, इंटरनेट हे शब्दसुध्दा माहीत नव्हते, या गोष्टींचा प्रसार झाला नव्हता, त्याकाळी तो त्याचा वापर करीत असे. अनेकांसाठी तो भारतातला पहिला इंटरनेटचा गुरू होता. कॉम्प्युटर टेक्नॉलॉजी चा पहिला "C" भारतीय लोकांपर्यंत पोचला नव्हता त्या काळात त्याने लंडनहून खास हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअर मागवलं होतं. १९६०च्या दशकातच तो स्वतः website programming (HTML वगैरे) शिकला आणि कपूर खानदानाची वेबसाईट स्वतः तयार केली. VSNL ने अधिकृतरित्या सामान्य लोकांपर्यंत इंटरनेट पोचवण्याआधीच ज्या बड्या लोकांपर्यंत इंटरनेट आलेलं होतं त्यातला एक माझा "द शम्मी कपूर" आहे हे समजल्यावर मला ती रात्र झोप लागली नव्हती. 

याहू डॉट कॉम वेबसाईट जेव्हा भारतात लॉन्च झाली तेव्हा शम्मी कपूरला आदराने तिथे निमंत्रण दिलं गेलं होतं ते त्याच्या टेकसॅव्ही असल्यामुळेच. पण प्रत्यक्षात त्याच्या जंगली सिनेमातल्या याऽऽहु या सुप्रसिद्ध आरोळीमूळे गमतीदार गैरसमज सामान्य लोकांमध्ये तयार झाले. अनेकांना; अगदी त्याच्या कुटूंबातील लोकांना देखील वाटायचं की शम्मी कपूर याहू इंडीया वेबसाईटचा मालक आहे ! शम्मी ने स्वतःच एका मुलाखतीत हसत हसत म्हटलेलं की, " एक दिवस रणधीर जवळ आला आणि म्हणाला, काका आम्हालाही माहिती नव्हतं की याहु इंडिया चे हक्क तुमच्याजवळ आहेत. मी त्याला म्हणालो; बाबा रे, याहूचा मी खरोखरच मालक असतो तर आज मी इथे तुमच्याजवळ नसतो राहिलो. अमेरीकेत राहिलो असतो... " 

मध्यंतरी सिनेमा बघण्यापलिकडे आणि रोजचा पेपर वाचण्यापलिकडे माझं वाचन कमी झालेलं. रणबीर कपूर - त्याचा नातू सिनेमात आलाय, त्याच्या बातम्या वाचल्या पण त्याचा सिनेमा पाहिला नव्हता. अचानक एक दिवस समजलं, रॉकस्टार मध्ये शम्मी आहे. त्याच्या शॉट्स पूरता तो सिनेमा पाहिला आहे. रॉकस्टारची गाणी तेवढ्यापूरती गुणगुणावी वाटली तरी तो सिनेमा अजूनही पाहिलेला नाही. खुप नंतर रणबीर कपूरचे बाकीचे सिनेमे पाहिले. आवडलेत पण माझा मेंदू आजही रणबीर आणि शम्मी यांची नकळत तुलना करतोच करतो. 

२०११ मध्ये मी एका emotionally confused stage मध्ये होते. माझ्या आयुष्यात नक्की काय चाललं आहे, कोणासाठी चालू आहे हे सर्व मला समजत नव्हतं... तयार होऊ पाहणारं अलवार नातं एका दिवसात खाड्कन तुटलं होतं... त्या काळात शम्मीचा किडनीचा विकार बळावलाय हेही समजायचं. तो काही आपल्या वयाचा नाहीय. तो जाणारच आज न उद्या हेही मी जाणून होते. माझं त्याच्यासाठी पागल असणं याबद्दल आमच्या घरात काहीसा मिस्कील सुर असायचा. पण मला ते आवडायचं...  " तो " तर निघून गेलाय माझ्या वास्तव आयुष्यातून, आता "शम्मी कपूर" ही माझ्या हळव्या स्वप्नांच्या जगातून जाणार... खरंतर ही एका व्यक्तीची दुसर्‍या व्यक्तीसोबत केलेली विचित्र आणि वरवर विनोदी वाटणारी तुलना आहे. हे ही मेंदूला समजायचं. पण माझं मन ते मानायला तयार नव्हतं. 

आणि १४ ऑगस्ट २०११ ला शम्मी गेलाच ... मी नंतरचे अनेक महिने यंत्रवत जगत होते. बरं हे कोणालाच काही न सांगता येण्यासारखं नव्हतं. परक्याला हा प्रसंग ठार विनोदी देखील वाटू शकेल इतका खोलवर आघात मला शम्मीच्या मृत्यूने आणि त्या ब्रेकअपने झाला होता. तेव्हा  जवळपास रोज रात्री मला वाटायचं, टाईम मशीन मध्ये बसावं आणि चांगलं दोन तीन पिढ्या आधीच जन्माला यावं. कॉम्प्युटर, इंटरनेट, ऑटोमेशन याच्याआधीचं संथ आयुष्य जगायला मिळावं. 

आज जवळपास अकरा वर्षांनंतर कसं कोण जाणे हे ब्लॉगसाठी लिहावं वाटलं.... 

टीपः त्याचे सगळे सिनेमे मला प्रचंड आवडतात. 

तरीही काही मस्ट वॉच: 

१. तिसरी मंज़िल

२. राजकुमार (प्रिन्स नावाचा वेगळा सिनेमा आहे.)

३. जंगली

४. प्रोफेसर

५. कश्मीर की कली

६. An evening in Paris

७. ब्रह्मचारी 

रात हमारी तो... (परिणीता)

परिणीता मला अनेक कारणांमुळे आवडतो. तो सिनेमा पाहायचा तर त्या दोघांच्या लव्हस्टोरीसाठी बघावा... आणि संजय दत्त / रेखा / आणि बाकी सगळी मेलोड्रामॅटीक लोक पडद्यावर येतात तेव्हा डोळे मिटून घ्यावेत... रेखाच्या जुन्या सिनेमांवर फिदा असलेल्या रेखाला या सिनेमात पाहणं माझ्यासाठी नकोसं होतं... रेखा हा खरंतर एका स्वतंत्र पोस्टचा विषय आहे... असो. रेखा आठवली की भरकटायला होतंच!

एकमेकांशी प्रेमात एकनिष्ठ असणं ही भावना आहे... लग्नसंस्था त्याला फक्त सामाजिक आणि कायदेशीर मान्यता देते इतकंच. हे असं एकनिष्ठ आणि तरीही

स्वाभिमानी असणं विद्या बालनने सहज अभिनयातुन दाखवलाय. कपाटातुन पैसे घेणं... जाऊ नकोस म्हटल्यावर रेखाच्या नाईट क्लबला न जाणं.. वगैरे अनेक प्रसंग आहेत.

पण एक इनमिन पाच-सात मिनिटांचा शॉट आणि त्याला जोडुन आलेलं गाणं मेरे दिल के बहोत करीब है...

लोलिता ... इथे ललिता असा मराठीतला वेडपट उच्चार करायचा नसतो... हां तर ... लोलिताचे वडील आजारी पडल्यावर शेखर त्यांना आणि खरेतर लोलिताला भेटायला आलेला असतो. तिथे आल्यावर शेखरला समजतं की गिरीशच्या खर्चाने लोलिता आणि तिचं कुटूंब परदेशात जातंय.. तिच्या वडलांच्या उपचारासाठी. आधीपासुनच चिडलेला शेखर याही वागण्याचा जाब विचारायला लोलिताकडे जातो आणि तेव्हा शेखरशी जुजबी बोलून गिरीशशी (संजय दत्त .. यांना दुसरा कोणी भेटला नाही का ) सहजपणे बोलत बोलत लोलिता बाहेर जाते. ते पाहून शेखर अजुनच भडकतो. पण त्याला तिच्याशी बोलण्याची गरजही वाटत नाही... (टीपिकल जुन्या काळचा नवरा फिलींग... मेरे होते हुए तुमने ऐसा किया क्यू टाईप्स) शेखर तरातरा पायऱ्या उतरतो आणि भराभर गिरीशशी बोलणं संपवून ... त्याला औषधं आणायला कटवून लोलिता शेखरला भेटते. पायऱ्यांवर फक्त दोघेच पायरीवर असतात... विलक्षण वेगाने आणि आसुसून ती त्याला पाठुन मिठी मारते ... त्या एका मिठीत, चेहऱ्यावरचे भाव सगळं सांगतात... तिचा एकलेपणा... माझा शेखर लग्नाला तयार झाला असेल तरीही तो मनापासून नाही हा विश्वास... कम्यूनिकेशन गॅप असली की हे असं होतं याची जाणीव... ती उत्कटता...

पुढे लोलिता म्हणते, "अब सबकुछ ठीक हो जायेगा." त्या एका वाक्यात तिचा त्याच्याबद्दल असलेला दृढविश्वास शब्दात व्यक्त होतो. नवरा-बायकोने कधीही सर्वासमोर उघड प्रेम दाखवु नये हा त्याकाळचा संस्कार सगळं काही त्या एका मिठीत दिसलाय.

पण भडकलेला शेखर तिचं काहीही ऐकून घेत नाही. त्या दोघांची भांडणं होतात ... तो तिला अद्वातद्वा बोलतो. तिला अवाक होऊन ऐकत राहते. आणि स्वतःची बाजू सांगायला जाते पण खाडकन तिच्या कानफटात वाजवून तो निघून जातो. शेखरचं हे रूप पाहून कमालीचा धक्का बसलेली लोलिता पायरीवर बसते. मागून सूर वाजतात. गाणं वाजायला लागतं. ...रात हमारी तो

कालांतराने सैफ लग्न करायचं ठरवतो आणि तिचं भावविश्व साफ कोलमडते. तिचा स्वाभिमान इथून पुढे फक्त आणि फक्त प्रसंगातून आणि अभिनयातुन दिसतो...

एका प्रेयसीच्या नंतर बायकोच्या नात्याने त्याच्या कपाटातुन घेतलेले सारे पैसे कर्जाऊ होतात आणि ती एक अक्षर मेलोड्रामा न करता गिरीशच्या हातून घराचे पेपर्स पाठवते. तिथून पुढचा मेलोड्रामा बघण्याचा उत्साह मला नसतो. आणि आतापर्यंतच्या अवीट गोडीच्या गाण्यांचा आणि त्यांच्या लव्हस्टोरीचा मझा मी किरकिरा करत नाही.

रात हमारी तो... स्वानंद किरकिरे

पक्ष्यांच्या दुनियेत - भाग - ४ (गायबगळा आणि ढोकरी)

गायबगळा (Cattle Egret)

बदलत्या (खरंतर अस्वच्छ!) परीस्थितीतही अजुनपर्यंत टिकुन राहिलेल्या बगळ्यांच्या जातीमधील बगळा म्हणजे “ग़ायबगळा”...

सडपातळ बांध्याचे गायबगळे विणीच्या हंगामाव्यतिरिक्त पांढरे शुभ्र दिसतात. सोनसळी पिवळ्या रंगाचे डोळे, भाल्यासारखी निमुळती, टोकदार चोच, पायांवर पिसांचा अभाव, नर-मादी दिसायला एकसारखी... “व्ही आकाराच्या रेषेत” थव्याने उडताना दिसतात तेव्हा ‘बगळ्यांची माळफुले अजुनि अंबरात’ ह्या भावगीताची आठवण झाल्याशिवाय राहात नाही. पाळीव गाई-म्हशी, बैल, जंगलांमध्ये – रानरेडे, गेंडे, गवे अशा प्राण्यांच्या पाठीवर बसुन निर्वेधपणे राजासारखे हिंडतात. त्यांच्या पायाने उडणारे शेती, पाणथळींच्या ठिकाणी असणारे किडेमकोडे, नाकतोडे, चतुर, टोळ तर खातातच शिवाय प्राण्यांच्या पाठीवरचे, कानामागचे चिलटे, गोचीड वगैरे किटक खातात आणि कासावीस झालेल्या त्यांच्या जिवाला थोडा दिलासा देतात. 

गायबगळे खरंतर एकावेळेस ५०-५० च्या संख्येने एकत्र राहणारे पक्षी, पण वाढत जाणार्‍या शहरीकरणामुळे आणि बेफाम, अविचारी वृक्षतोडीमुळे सर्वच प्रजातीमधील बगळ्यांची संख्या झपाट्याने कमी होते आहे. दिवसभराच्या खाण्याच्या शोधासाठी उडुन-फिरुन थकलेले हे गायबगळे संध्याकाळी रातनिवा-यासाठी (roosting) चिंच, आंबा, वड, पिंपळ अशा आपल्या ठरलेल्या झाडांकडे झेपावतात. त्यातही अशा प्रकारची झाडे शक्यतो माणसांच्या वस्तीनजीक असल्यास त्यांना घुबड आणि गरुड-घारीसारख्या शिकारी पक्ष्यांपासुन असलेला धोका कमी होतो. त्यांना घरटी बांधणे सुरक्षित वाटते. एकाच वेळेस पुर्ण ५०-६० पक्ष्यांच्या थवा वर्षानुवर्षे एकाच झाडावर रात्री राहण्यासाठी आणि काही ठिकाणी तेथेच घरटी बांधायला राहतो. अशा झाडांना सारंगागार असंही म्हटलं जातं. व्यंकटेश माडगुळकर, मारुती चितमपल्ली यांच्या लेखांमध्ये या सारंगागाराची सुरेख वर्णने आहेत. “हा सृजनाचा सोहळा” पाहात राहणे अतिशय विलक्षण असते असंही माडगुळकरांनी त्यांच्या एका पुस्तकात म्हटले आहे.

आपल्या पनवेल गावाच्या थोडं बाहेर आता जिथे डोमिनोज पिझ्झाचं आऊटलेट आहे तिथे आणि तिथुनच जवळ असलेल्या पंचमुखी मारुतीच्या देवळाजवळ बगळ्यांची दोन झाडे होती. अलिबागला जाता-येता दरवेळेस पनवेलमध्ये शिरताना संध्याकाळ व्हायचीच. तेव्हा तिथला फ्लायओव्हरही नव्हता. बगळ्यांचा कालरव सरावाने ऐकु यायचा. आणि पाठोपाठ ते देऊळ दिसायचं. ती झाडे दोन्ही माणसांच्या वस्तीजवळ होती आणि जवळच काळुंद्रे नदीचं पाणी वाहायचं. सारंगागार म्हणुन आदर्श जागा होती ती... कालांतराने रस्ता रुंदीकरणात देऊळ ठेवलं आणि ती दोन्ही झाडे मात्र तोडली गेली. बगळ्यांचे निवासस्थान कायमचे गेले. कोणाला न खेद, न खंत! गेल्याच वर्षीच्या पावसाळ्यात बल्लाळेश्वर तलावामध्ये बगळ्यांचा लहान थवा दिसला होता पण आता या वर्षी अविचारी बुजविण्यामुळे तिथुनही जवळपास सारेच पाणपक्षी गायब झालेत.

ढोकरी (Indian Pond Heron)

ढोकरी म्हणजेच हेरॉन च्या प्रजातीदेखील अगदी सहजपणे पाणथळ जागी, धरणे, पाण्याचे कालवे, खाडीची दलदल, शेती इत्यादी ठिकाणी दिसुन येतात. सोबत दिलेला फोटो इंडियन पॉन्ड हेरॉन या जातीच्या पक्ष्याचा आहे. याशिवाय राखी ढोकरी (Grey Heron), जांभळी ढोकरी (Purple Heron) तसेच उरण आणि पणजे गावाजवळील पाणथळी (uran and panje wetlands conservation area) असणारी रातढोकरी (Black  Night Heron) इत्यादी प्रजाती सहजपणे दिसतात. 

दिसायला कोंबडीएवढ्या आकाराचा मातकट पाठीचा आणि पांढर्या  पंखांचा हा पक्षी कोकणातील भातखाचरांमध्ये सहजपणे दिसतो. भातखाचरांमधील खेकडे, कोळी, छोटे मासे, बेडुक हे यांचं मुख्य खाद्य... भातांची रोपे आपसुक सुरक्षित राहात असल्याने शेतकरीदेखील हाकलुन लावत नाहीत. कोकणात त्यांना भुरे बगळे असंही त्यांना म्हटलं जातं. गळा, मान आणि छातीच्या बाजुस पांढर्याु रंगावर पिवळ्या- गडद तपकिरी रेषांमुळे आणि खाद्य पकडताना अतिशय निश्चल उभा राहात असल्याने पटकन आजुबाजुच्या वातावरणात इतका मिसळुन जातो की एकदम उडाल्यावरच लक्षात येतो. इतर बगळ्यांप्रमाणेच हेरॉन्स देखील थव्याने एकत्र शक्यतो एकाच झाडांवर वस्ती करतात. 

इंग्रजी भाषेतील “Heronry” म्हणजे आपल्याकडील सारंगागार शब्द यांच्याचवरुन आलेला आहे. बेसुमार वृक्षतोडीमुळे आणि दिवसेंदिवस कमी होत जाणार्याक पाणीसाठे, प्रदुषित होणारे नदीकिनारे, खाडीकाठची दलदल यांच्यामुळे हेरॉन्स, इग्रेट, आयबिस, इत्यादी पक्ष्यांची संख्या झपाट्याने कमी होते आहे. हे सारेच पाणपक्षी आणि त्यांची सारंगागारे निसर्गचक्रात महत्वाची भुमिका बजावतात. ह्या पक्ष्यांची विष्ठा जमवुन त्यांचे शेतजमिनीत खत म्हणुन वापर केला जातो. तसेच ह्या पक्ष्यांचे मुख्य खाद्य टोळ, चतुर, गोचीड, सरडे यासारखे किटक आणि बेडुक, खेकडे यासारखे पाण्यातले लहान प्राणी हे ह्या प्रकारच्या पक्ष्यांचे मुख्य खाद्य असल्याने खरंतर पिकांवरील कीड नैसर्गिकरीत्या नियंत्रणात राहण्यास मदत होते. महाराष्ट्रात सर्वच ठिकाणी झपाट्याने सारंगागारे कमी होत असताना मात्र गडचिरोली जिल्ह्यातील वघाळा या गावी मात्र असलेल्या मोठ्या सारंगागारचे रक्षण तेथील गावकरी मोठ्या प्रेमाने करत आहेत...

पक्ष्यांच्या दुनियेत - भाग - ३ (खंड्या आणि भारतीय नीलपंख)

लांब शीळ घालणारा खंड्या (white-throated kingfisher) आणि कर्नाळ्याच्या जंगलात आढळणारा भारतीय नीलपंख (Indian Roller) ह्या दोघांनी ऑक्टोबर महिन्याच्या अंकांत हजेरी लावलीय. खंड्या आपल्या पनवेलमध्ये बल्लाळेश्वरचा तलाव आणि फडके नाट्यगृहासमोरचा देवाळे तलाव इथे अगदी सहजपणे दिसतो. बल्लाळेश्वरच्या तलावाचे बुजविणे सुरु केल्यापासुन तिथुन या खंड्याचे जातभाई “Pied Kingfisher” यांना आपला बाडबिस्तरा हलवावा लागलेला आहे. खरंतर मला पांढर्‍या गळ्याच्या खंड्यापेक्षा हा Pied KF जास्त आवडतो. कारण त्याचं पाण्यावर गोल घिरट्या घालणं, २-३ सेकंद एकाजागी स्थिरपणे पंखांची फडफड करत(process of hovering) अचानक एका क्षणी सुर्र्कन पाण्यात बुडी मारुन मासोळी पाण्यात बाहेर काढणं(and catching fish)... हे सारं सारं तो ज्या सफाईदारपणे आणि ज्या नजाकतीने करतो ते पाहाणं लक्षवेधक असतं. पण खंड्यावर कॅमेर्‍याचा डोळा ठेवुन ह्या हालचाली फोटोत पकडणं मात्र सारा श्वास रोखुन धरण्याचा आणि शटरस्पीडचा खेळ ! त्यामानाने पांढर्‍या गळ्याचा खंड्या मात्र तुलनेने सुशेगात असतो. तरीदेखील त्याला उडताना आणि खाद्य पकडताना मात्र फोटो काढणं तितकंच कर्मकठीण. आपल्या सावजावर एकाग्रपणे लक्ष ठेवुन निमिषार्धात सुरु मारुन त्याला पकडणं ह्या कलेमध्ये “बकध्याना”नंतर ह्या खंड्यांचाच नंबर लागतो.

पांढरा गळा, निळ्या-मोरपिशी रंगाचे पंख, गडद लाल-गुलाबी रंगाची चोच आणि चमकदार तपकिरी रंगाचे डोके आणि मान यामुळे पक्षी आकाराने लहान असला तरी सहज दिसुन येतो. त्याची नजर मोठी वैशिष्ट्यपुर्ण असते. खंड्या पक्षी जेव्हा हवेत किंवा पाण्याबाहेरुन पाण्यात बघत असतो तेव्हा याचे दोन्ही डोळे स्वतंत्रपणे काम करतात (monocular) आणि ज्या क्षणी तो पाण्यात सुर मारतो त्याक्षणी त्याच्या नजरेला मेंदुकडुन सिग्नल्स जातात आणि दोन्ही डोळे एकच काम करु लागतात (binocular stage). जिवंत खेकडे आणि मासे हे सर्वच खंड्या जातवर्गाचे मुख्य अन्न. पाणथळ जागा, तलाव आणि आता बदलत्या हवामानाशी आणि बदलत्या जागांशी जुळवुन घेत हे खंड्या आजकाल कोळीवाड्याच्या आसपास देखील दिसतात. पण तेव्हा मात्र पोटात कालवल्याशिवाय राहात नाही. कारण जिवंत मासे-खेकडे पकडणे आणि एखाद्या खडकावर आपटुन खाणे ही त्यांची खरी सवय आणि शरीराची गरज आहे. 

आपल्या पनवेलमध्ये आगरी समाज हॉलच्या बाजुच्या परीसरात, पटेल हॉस्पिटलच्या बाजुने त्या समोरच्या तलावावरुन जाणार्‍या तारेवर बसुन हे महाराज मजेत हेलकावे घेत असतात आणि मधुनच एखाद्या टारगटाने तारस्वरात लांब शिट्टी वाजवावी तशी त्यांची खास शिट्टी वाजवतात. अगदी पहिल्यांदा भर दुपारी १२ वाजता मी समोर आलेल्या टेम्पो-बाईक-ऑटोरीक्क्षांचे हॉर्नस या सर्व कोलाहलामधुन याची शीळ फारच जवळुन ऐकली आणि दचकलेच. एकतर तो तापलेला उन्हाळ्याचा दिवस, हातात भाजीच्या पिशव्या आणि रस्त्यावरच्या गाड्या ओंलाडुन समोर बसलेल्या नारळवाल्याकडे कसं जावं याचा विचार करत असताना ह्या खंड्याने जोरकस शीळ घातली. आणि मला काही समजायच्या आत मी १८० अंशांत फिरुन माझी मान तलावाकडे आणि त्यावरच्या वायरकडे ! इतकं की बाजुने जाणार्‍या बायकरने काय येडपट बाई आहे असं पाहिलं देखील. हे पनवेलमधलं खंड्याचं पहिलं दर्शन. सोबत दिलेला फोटो तर मी आगरी समाज हॉलच्या परीसरात खंड्या होता तेव्हा काढलेला आहे. 

भारतीय नीलपंख मात्र सहसा शहराजवळ दिसत नाहीत. मात्र नीलपंखाची नोंद कर्नाळ्याच्या जंगलात झालेली आहे. मैंनेहुन किंचितसा लहान आणि निळ्या-तपकिरी रंगांचा हा अतिशय देखणा पक्षी जेव्हा हिरव्या झाडांच्या आणि फिक्या निळ्या आकाशाच्या पार्श्वभुमीवर हवेत भरारी घेतो तेव्हा त्याला फोटोमध्ये अचुक पकड्ण्यासाठी हौशी फोटोग्राफर्समध्ये मोठी चुरस लागते.... असंख्यवेळा क्लिकक्लिकाट केल्यावर एखादाच फोटो मनासारखा येतो आणि फ्रेम होऊन हॉलच्या भिंतीवर विराजमान होतो. या पक्ष्यांचे पंख आणि शेपटी उडताना गडद निळे दिसतात. छातीचा आणि पाठीचा रंग तपकिरी, आणि चोच काळ्या रंगाची असते. भारतीय नीलपंख खुल्या मैदानी भागात, पानगळीच्या जंगलात, शेताच्या जवळ, रस्त्याच्या कडेने असलेल्या विद्युत तारांवर दिसतो. याचे खाद्य कीटक, बेडुक, पाली हे आहे. मुंबई-पुणे रस्त्यावर किंवा पेण-अलिबाग रस्त्यावरती कमी वर्दळीच्या जागीदेखील हा नीलपंख सहज दिसुन येतो. 

दक्षिण भारतातातील काही राज्यांचा हा राज्यपक्षी आहे. गमतीशीर गोष्ट म्हणजे त्याच्या या निळ्याशार रंगामुळे त्याला काहीसं धार्मिक महत्व प्राप्त झालेलं आहे. काही भाषांच्या लोककथांमध्ये ह्या पक्ष्याला शंकराचं रुप मानलेलं आहे. (कृष्ण का नाही? तोही निळाच होता की...) तसेच दसर्‍याच्या दिवशी ह्या पक्ष्याचं दर्शन होणं अत्यंत शुभ आणि धनप्राप्ती होणार असल्याचं मानतात. !

पक्ष्यांच्या दुनियेत- भाग २ (सुर्यपक्षी)

महाराष्ट्रात सुर्यपक्ष्यांचे सामान्यपणे चार ते पाच प्रकार दिसतात.

(1) purple sunbird

(2) purple-rumped sunbird (with its different eclipsed plumage stages)

(3) Crimson-backed Sunbird

(4) Loten’s Sunbird.

जवळपास सर्वच सुर्यपक्ष्यांची हालचालीमध्यें आणि राहण्याच्या, अन्नाच्या सवयींमध्ये फारसा फरक नसतो. कायमस्वरुपी निवासी असलेले किंवा बदलत्या ऋतुप्रमाणे देशांतर्गत स्थलांतर करणारे हे चिमणीपेक्षा लहान आकाराचे पक्षी आहेत. माळरानांच्या जोडीलाच अगदी आपल्या बागांमध्ये, उद्यानांमध्येही हे पक्षी सहज दिसुन येतात. आकाराने लहान असल्याने शिकारी पक्ष्यांकडुन, मांजरींकडुन शिकार होण्याचे भय अधिक आणि म्हणुनच सतत इकडेतिकडे वेगाने उडत राहणे हा या पक्ष्यांचा स्थायीभाव. शहरांमध्ये लोकप्रिय होत असलेल्या गच्ची बागेमध्ये पाण्याची उथळ, पसरट परातीच्या आकाराची भांडी ठेवली तर मात्र ठराविक वेळेस हे सुर्यपक्षी तिथे येऊन पाण्यात डुंबण्याचा आनंद अनुभवताना हमखास दिसतात. पण आपल्या बिल्डिंगच्या आसपास काटेसावर, गुलमोहर,फणस, पळसासारखी झाडे असली आणि वर्दळ कमी असली तर हे पक्षी अगदी जवळुन पाहायला मिळायची शक्यता अधिक असते. लांब आणि टोकेरी चोचीच्या सहाय्याने पळस, जास्वंद, चाफा, रुईची फुले, सोनटक्का यासारख्या फुलांमधले रस पिणं, आसपासचे किटक, बारीक अळ्या हे यांचं आवडतं खाणं. इतर निवासी पक्ष्यांप्रमाणेच मार्च ते जुन हा याही पक्ष्यांचा विणीचा हंगाम. इतर वेळेस काहीसे फिकट दिसणारे ह्यांच्या पिसांचे रंग अधिक आकर्षक होतात आणि लाल रंगांच्या पळस-पांगार्‍याच्या पार्श्वभुमीवर हे लाल-पिवळे-काळे तजेलदार रंगांचे देखणे पक्षी प्रकर्षाने लक्षात येतात. आपल्या सामान्य लोकांच्या लक्षात येणारा फरक म्हणजे या सर्व पक्ष्यांचे बदलते आणि आकर्षक होणारे रंग.

त्यातले चटकन ओळखता येणारे आणि आपल्या शहरी भागात दिसणारे दोन सुर्यपक्षी आहेत. जांभळा सुर्यपक्षी (Purple Sunbird) आणि शिंजीर किंवा जांभळ्या पाठीचा सुर्यपक्षी (Purple-rumped sunbird).

जांभळा सुर्यपक्षी (Purple Sunbird):

 

विणीचा हंगामात नराचा मुळचा तपकिरी रंग बदलला जातो आणि चकचकीत काळा होतो. अंगावर उन पडल्यावर हा काळा रंग जांभळा दिसतो म्हणुनच ह्याला जांभळा सुर्यपक्षी असं म्हटलं जातं आणि मादीचा रंग वरच्या बाजुला हिरवट आणि खालच्या बाजुला पिवळा असतो. आपल्या पनवेलमध्ये गोखले हॉल समोरच्या असलेल्या सरकारी वसाहतींच्या आसपास आणि गार्डन हॉटेलच्या परीसरात मला एक-दोन वेळा जांभळा सुर्यपक्षी अचानकपणे दिसुन आला होता. कर्नाळ्याच्या जंगलात तर हा जागोजागी दिसतो.

जांभळ्या पाठीचा सुर्यपक्षी (purple rumped snbird) आणि गेल्यावेळेस सांगितलेला शिंपी पक्षी ह्यांच्या आकारात आणि आवाजात कमालीचे साम्य असले तरी सुर्यपक्ष्याच्या टोकेरी आणि टोकाशी किंचित वाकड्या असलेल्या चोचीमुळे हा शिंजीर लक्षात राहतो. या सुर्यपक्ष्याच्या नराचे डोके चकाकदार हिरवे, पाठीच्या वरच्या बाजुला लाल-चॉकलेटी रंग, खालच्या बाजुची पाठ आणि मान चमकदार जांभळ्या रंगाची अशा अफलातुन रंगांमुळे हे सुर्यपक्षी उन्हात आले की कमालीचे लोभसवाणे दिसतात. मादी मात्र तुलनेने अनार्षक दिसते...वरच्या बाजुस राखाडी-तपकिरी आणि खालची बाजु पिवळी....बस्स! तिच्या बाबतीत रंगांचा खेळ संपला. 

पनवेलमध्ये शहरात अजुनतरी मला हा पक्षी कमीवेळा दिसलाय. नाही म्हणायला एक-दोनदा जुन्या भाजीबाजारात पंचमुखी मारुतीच्या देवळाजवळ आणि रोटरी गार्डनच्या आसपास हा दिसला.